45. friedrich nietzsche (fridrix nitsşe) xıx əsrdə yaşamış məhşur alman filosofudur. 1844'də almaniyanın röcken qəsəbəsində doğulmuşdur fəlsəfə, din əxlaq, insan psixologiyası kimi mövzularda öz fikirlərini önə sürmüşdür. biraz onun uşaqlığından danışaq; nitsşe dindar bir ailə mühitində böyüyüb atası xristianlıqda bir məzhəb olan lüteran keşiş olub. o hələ 5 yaşında ikən atasını itirdi ardından bir il sonra kiçik qardaşınıda itirdi. bu ardıcıl itkilər onun uşaqlıqda ölüm və mənasızlıq düşüncələrinin artmasına səbəb oldu. demək olar ki, gələcək illərində anası, bacısı və nənəsi ilə yaşamağa başladı. dərslərində yaxşı idi və çox vaxt latın və yunan dillərinə xüsusi marağı var idi. öncə bonn universitetində sonra isə leipzigdə təhsil alıb. təhsili klassik filologiya olub. klassik filologiya qədim yunan dillərində yazılmış mətnləri oxumaq, onların mənasını başa düşmək və sözlərin necə dəyişdiyini anlamaq idi. fridrix nitsşe həyatı boyu həmişə hər şeyi sorğulayıb və həqiqətə çatmaq istəmişdir. ümumiyyətlə gəncliyində bir çox yaşıdından fərqli olaraq çoxlu kitab oxuyur, özünü təkmilləşdirməyə çalışmışdır və cavan yaşda professor təyin olunmuşdur. ancaq təəsüf ki, 1899'cu ildə italiyanın turin şəhərində ciddi psixi pozuntu (ruhi çöküş) yaşamış o küçədə bir atın sahib tərəfindən döyüldüyünü görür və dərhal onu qucaqlayır sonra isə ağıl sağlığını itirir. 1900 cu ildə isə həm psixi sağlamlıq həmdə digər sağlamlıq problemlərinə görə insult keçirdib rəhmətə gedir.


onun əsas fikirlərindən biri bunlardır;

1. tanrı öldü (god is dead) onun fikrincə tanrı deyilən varlıq artıq əvvəlki kimi insanlar üçün maraqlı deyil və dünya tarixindən silinmişdir. əslində tanrı öldü deyəndə kiminsə fiziki olaraq tanrını öldürməsi deyildə insanların artıq din və tanrı ilə beyinlərini yorduğu ama əslində gerçəkdə metafizika aləmində özləri üçün yeni bir fiqur yaratmaları və sadəcə ona sitayiş etmələridir. ama bu əslində reallıqda heç bir məna ksəb etmir.

2. üstinsan (übermensch) üstinsan fəlsəfəsinə görə insan özünü inkişaf etdirərək, öz dəyərlərinə sahib çıxaraq yeni bir mən yaradabilər. əslində bir çox insan özü üçün deyildə başqalarının qoyduğu qaydalar çərçivəsində yaşadığı üçün üstinsan fəlsəfəsinə görə sən başqa insanların qoyduğu qaydalara riayət etməməlisən özün üçün yaşamalı, lori dildə desək xarici amilləri sikdir etməli və insanları qozuna almamalısan.

3. əxlaq tənqidi - nitşeyə görə universal əxlaq deyə bir şey yoxdur, əksinə bunlar sadəcə cəmiyyət tərəfindən bizim qarşımıza qoyulan heçbir əxlaq qanunu reallığı əks etdirmir və sadəcə illuziyadan ibarətdir. sənin yaxşı dediyin bir şeyə başqası pis deyə bilər vəya mənim pis dediyim bir şeyə başqası yaxşı deyə bilər.

4. güc istəyi - bir çox insanın həyatda ki, əsas motivi gücdür. başqalarını idarə edəbilmək, öz sözünü deyəbilmək və daha çoxu insanlar üçün əhəmiyyətlidir. əslində insan sadəcə özünü təsdiq etməyə çalışır. və bu güc istəyi sadəcə fiziki olaraq yox həmdə mənəvi bir təsdiq kimidə ortaya çıxır. mənəvi təsdiq dedikdə yaradıcılıq, özünə inam, iradə özünü aşma və s kimi sayılabilər.

onun yazdığı bəzi əsərlər;

the birth of tragedy
human, all too human
daybreak
the gay science
thus spoke zarathustra
beyond good and evil
on the genealogy of morality
twilight of the idols
the antichrist
ecce homo